(Tập truyện ngắn của Hoàng Xuân Họa –
Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành 2014)
Tập sách in ấn khiêm tốn có 150 trang cỡ 13x20cm,
truyện nào cũng đáng đọc - truyện nào cũng có chỗ phải dừng lại
để cười, ôm bụng mà cười. Thế mới hay.
Đọc truyện ngắn của Hoàng Xuân Họa, tôi thích anh hiểu được nghệ thuật hư cấu, tình tiết kết gắn với nhân vật hợp lí, khá hay. Truyện Chí Phèo đi dự Festival là một truyện hư cấu ấn tượng. Anh đặt ông Ma Đơ Len (tức Giăng Van Giăng) nhân vật chính của tiểu thuyết “Những người khốn khổ” (Vích To Huy Gô) làm thị trưởng đảo hoang, nơi trú ngụ của Rô Bin Sơn Cru Xô. Thị trưởng Ma Đơ Len xây dựng đảo hoang thành nơi giàu có, đông vui, mang tên đảo Hòa Bình.
Từ đó, đảo Hòa Bình được các tổ chức phi chính
phủ trên thế giới thuê làm nơi hội họp...
Ông liền tổ chức một Festival nhân vật tiểu thuyêt
nổi tiếng trên thế giới tại đảo Hòa Bình. Mỗi nước, ông chỉ mời
một người làm đại diện đến dự.
- Người thứ nhất là Đông Ky Sốt của Tây Ban Nha.
- Người thứ hai Đông Gioăng của Pháp.
- Người thứ ba Chi chi Kốp của Nga
- Tiếp đến là Chí Phèo của Việt Nam, AQ của Trung
quốc, vân vân và vân...
Nghe tin Chí Phèo được mời đi dự Festival, tức thì
chị Dậu, Tám Bính, Trạch Văn Đoành, Xuân Tóc Đỏ... Cả Chu Văn Quềnh
“kéo nhau đến văn phòng ngoại vụ Bộ Ngoại giao để khiếu nại...”
Tác giả đã làm được quyền của người viết
truyện ngắn. Đó là nghệ thuật hư cấu (truyện dài hay tiểu huyết rất
cần).
Tôi xin dẫn ra đây một đoạn truyện.
“Thấy người tình được đi xuất ngoại, Thị Nở hớn
ha hớn hở tức tốc gọi taxi đưa Chí Phèo tới cửa hàng thời trang phố
huyện...”
Thật khôi hài:
“Thấy Chí Phèo bước từ taxi ra, cả làng Vũ Đại xúm xít
vây quanh, trầm trồ khen anh Chí điển giai. Mấy bà nạ dòng thì tiếc ngẩn tiếc
ngơ, nghĩ bụng: “Sao ngày xưa mình không nhìn ra phần hột, phần nhân chắc mẩy
của anh chàng Chí nhỉ? Tiếc quá đi mất!”
Người đọc ôm bụng mà cười.
Tác giả đã mê hoặc được bạn đọc tin vào ngòi
bút “tiếu lâm” bịa như thật. Thật ở chỗ hợp li.
Tiếp tục đi tìm cái hay trong cách viết truyện
ngắn của anh.
Đó là tuyện ngắn – ngắn thật.
Bậc tiền bối viết văn như Nguyễn Công Hoan. Truyện
ngắn của ông được ca gợi nhiều về cả hai phương diện nội dung và nghệ
thuật. Có giai thoại về thời trẻ của Nguyên Công Hoan. Ông luôn trao
đổi thư từ với người yêu. Để giảm tiền cước bưu điện, ông phải viết
ngắn, càng ngắn càng tốt. Nhờ vậy mà khi ông vào nghề viết, ông đã
“cô đọng” truyện của mình lại vừa súc tích, vừa ngắn. Vì thế
truyện của ông được nhiều người yêu thích.
Thế mà truyện của ông vẫn không ngắn bằng truyện
của Hoàng Xuân Họa. So sách có khập khiễng mong bạn đọc lượng thứ.
Tôi tiếp tục đến với “Cười xuyen thế kỷ” của
Hoàng Xuân Họa.
Một thành công khác của anh trong việc viết
truyện ngắn là nghệ thuật tạo dưng đối thoại đồng thời với việc xây
dựng nhân vật.
Xin dẫn chứng nhanh một chi tiết trong truyện thật
ngắn “Chồng đuổi”.
Đi
theo trình tự đối thoại trong truyện.
- “Các
con đi vắng, vợ chồng mình vẫn phải cơm rượu cho đàng hoàng như mọi khi” (ta
hiểu anh chồng uống rượu thường xuyên theo cơm bữa).
-
“Rượu ai nhắm với ba thứ dở hơi này?”
Mồm
nói, chân anh ấy tót ra chuồng gà "thịt" luôn của em ba quả trứng
đang ấp đem ốp lết làm thức nhắm...”.
Đối
thoại và hành động lột tả tính cách nhân vật. Anh chồng này nghiện
rượu và thức nhắm.
- “Nào,
đi ngủ trưa một giấc cho khỏe, để trường thọ mà còn hưởng thụ...”
“Mồm
nói, tay nắm ngay lấy tay em lôi vào buồng. Hãi quá, em vội giằng ra bỏ chạy ra
sân. Không tha, mặt anh ấy đỏ phừng phừng đuổi theo ra sân:
- A, chạy à? Dám chạy à?”.
Đến đây, tôi hiểu anh say rượu gần như vô thức.
“Cái vô thức ấy” đã bám đuổi theo người vợ. Cuối
cùng họ dừng lại nơi “có cây cầu tõm”.
- “Ơ thế cũng mót à? Sắp són ra quần chưa? Xuống mà đi
trước đi, nhường cho đấy!”
Đọc đến đây, ta không kìm nổi tiếng cười, cười
trước cả nhân vật.
(Anh ấy đứng sững lại cười khì. Những người đứng xem,
tất cả đều cười khì khì...).
Đọc đến đây tôi lại tìm ra được cái hay của câu
chuyện; cái hay khi kết thúc truyện. Xem xét chi tiết “cười”. Cái
“cười khì” của nhân vật anh chồng khác cái “cười khì” của những
người đứng xem.
Anh chồng ngỡ thật thà mà “cười khì” những
người đứng xem ngỡ ngàng vì trò vợ chồng phường chèo... mà “cười
khì khì...”.
Tất cả tạo nên một “rừng cười”. Đó chẳng phải
là “tiếu lâm” hay sao?
Tác giả đã thành công trong việc dùng đối thoại
trong văn kể chuyện; thành công việc dùng đối thoại góp phần hoàn
thiện cốt truyện và xây dựng nhân vật sinh động. Có thể lấy dẫn
chứng mở rộng thêm.
Văn họa lãng mạn Phát ở thế kỷ XVII: Truyện về
một gia đình quý tộc. Để giữ gìn dòng gióng đẹp, thông minh và của
cải thừa kế, anh em trong họ được phép kết hôn (trừ an em ruột). Trỡ
trêu thay, một lần bố mẹ đi vắng xa, người anh định sang phòng em nói
chuyện, nhìn thấy em trong nhà tắm. Nhà tắm lại mở cửa. Anh em họ
người đôi mươi, kể mười bảy. Hoa xuân hé nở. Lửa tình bùng lên. Nhìn
người em tắm bồn trước gương. Người anh không kìm nổi mình:
- “Ôi em đẹp quá, nếu không phải là anh ruột của
em, thì...
– Thì sao? Ai cấm anh. Người em gái nói nhanh như
cướp lời anh.
Rồi họ xông vào nhau và lửa tình bóc cháy...
Đối thoại ngắn gọn, lột tả hết tính cách nhân
vật, cốt truyện thêm sinh động làm phương tiện biểu đạt nội dung, tư
tưởng hiện thực phế phán.
Thành công khác nữa là hư cấu nghệ thuật trong
viết truyện ngắn.
Tôi đã đọc truyện ngắn của các hội viên các câu lạc
bộ, mới thấy được hạn chế của nhiều tác giả vì chưa nắm được đặc trưng văn học
của truyện ngắn. Chưa có kỹ năng viết truyện. Nhiều truyện viết theo kiểu “buôn
chuyện”, chưa phân biệt được ranh giới văn viết với văn nói. Họ viết dễ dãi
quá.
Hiểu bản chất của văn học, cần có cả lý luận và thực tiễn. Tôi trân trọng những thành công của nhà thơ viết văn Hoàng Xuân Họa. Tôi muốn cùng anh “Cười xuyên thế kỷ”./.
Hà nội
6/2015
Vũ Ngọc Toàn
(Nhà giáo – Nhà thơ)
