12. Chơi chữ trong dân gian:
“Bà già đi chợ Cầu Đông,
Muốn xem quẻ bói lấy chồng lợi chăng?
Thầy bói gieo quẻ nói rằng:
Lợi thì có lợi mà răng chẳng còn”.
(Ca dao)
- Môi chẳng ra môi còn bẻm mép.
- Con ruồi đậu mâm xôi đậu.
- Ngựa về đường bể chạy long ton.
- Con cóc leo cây vọng cách, nó rơi xuống cọc, nó cạch đến già.
- Đi trên đất thịt đường trơn như mỡ.
- Dao cắt lòng, lòng đau như dao cắt.
- Hòn đất mà biết nói năng,
Thì thầy địa lý hàm răng chẳng còn.
- Trăng bao nhiêu tuổi trăng già,
Núi bao nhiêu tuổi gọi là núi non?
Chơi chữ đồng âm trong thơ hiện đại:
“Tạm biệt đời ta yêu quý nhất
Còn mấy vần thơ, một nắm tro
Thơ gửi bạn đường, tro bón đất
Sống là cho, chết cũng là cho”.
(Tố
Hữu)
13. Chơi chữ trong câu đối, trong thơ:
Trong câu đối:
Đôi câu đối chửi tên quan tham nhũng Từ Đạm:
- “Kiếp trước mơ màng con đĩ Đạm
Đời sau gặp gỡ bố cu Từ”. (Đạm Tiên - Từ Hải).
- “Phên đan mắt cáo mèo chui lọt
Nghé lội ao sen ngó nổi lên”.
(KD)
- Vế thách đối của Hồ Xuân Hương: “Mặc áo
giáp, dải cài chữ Đinh; Mậu, Kỷ, Canh khoe mình rằng Quý”.
- Vế đối lại của Chiêu Hổ: “Làm đĩ càn, tai đeo hạt khảm; Tốn, Ly,
Đoài khéo nói rằng Khôn”.
Chơi chữ trong thơ:
Đền Ngọc Sơn (Đọc xuôi)
“Linh uy nổi tiếng thật là đây,
Nước chắn, hoa rào một khóa mây.
Xanh biếc nước soi hồ lộng bóng,
Tím bầm rêu mọc đá tròn xoay...
Canh tàn lúc đánh chuông âm tiếng,
Khách vắng khi đưa xạ ngát bay...
Thành thị tiếng vang dồn thích thú,
Rành rành nọ bút với nghiên này”.
Đền Ngọc Sơn (Đọc ngược)
“Này nghiên với bút nọ rành rành,
Thú thích dồn vang tiếng thị thành.
Bay ngát xạ đưa khi vắng khách,
Tiếng âm chuông đánh lúc tàn canh.
Xoay tròn đá mọc rêu bầm tím,
Bóng lộng hồ soi nước biếc xanh.
Mây khóa một rào hoa chắn nước,
Đây là thật tiếng nổi uy linh”.
(Tình Sĩ Tử)
Mừng cháu đích tôn tròn một tuổi
“Đích đích tôn tôn trọn tuổi rồi,
Ông ông cháu cháu nụ cười tươi.
Già già trẻ trẻ cùng sung sướng,
Tháng tháng năm năm thật tuyệt vời.
Mẹ mẹ cha cha cùng phấn khởi,
Hàng hàng xóm xóm cũng sang chơi.
Mong mong mỏi mỏi mau khôn lớn,
Óc óc tim tim dựng cuộc đời”.
(Lê Bầu)
Bài “Đền
Ngọc Sơn”, tác giả xoay tiếng “này” lên đứng đầu và cứ thế cuốn
chiếu đọc ngược lại vẫn đủ ý tứ. Bài sau của Lê Bầu, nếu bỏ những từ láy đi thì chỉ là bài thơ 5 chữ. Mới thấy
chơi chữ, “chơi” thơ cũng lắm công phu.
14. Cách
nói quá sự thực
Ngoa dụ:
Một thủ pháp nghệ thuật dựa trên cơ sở phóng đại, cường điệu, nhân hóa khi
miêu tả:
“Lỗ mũi mười tám gánh
lông,
Chồng yêu, chồng bảo tơ hồng trời cho...”.
“Con rận bằng con ba ba,
Đêm nằm nó ngáy cả nhà thất kinh...”.
(Ca dao)
Nghịch lý:
Trong sáng tác văn học, nghịch lý là những điều miêu tả trái với lẽ thường, một
biện pháp gây ấn tượng bất ngờ, phi thực:
“Con chuột kéo cày lồi
lồi,
Con trâu bốc gạo vào ngồi trong cong...”.
“Hùm nằm cho lợn liếm
lông,
Một chục quả hồng nuốt lão tám mươi...”.
“Thóc giống cắn chuột
trong bồ,
Một trăm lá mạ đuổi vồ con trâu...”.
(Ca
dao)
Ẩn dụ: Nói
cái này lại ám chỉ cái kia:
“Hôm qua em mất váy thâm,
Hôm nay lại thấy anh cầm ô đen!.”.
(Ca
dao)
“Thuyền
ơi có nhớ bến chăng?
Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền”.
(Ca
dao)
“Anh đến vườn hoa thì
hoa đã nở,
Anh đến bến đò thì đò đã qua sông”.
(Dân ca Nghệ An)
“Này này chị bảo cho mà
biết,
Chốn ấy hang hùm chớ mó tay”.
“Rúc rích thây cha con
chuột nhắt,
Vo ve mặc mẹ cái ong bầu”.
(Hồ Xuân Hương)
“Hang hùm ví bẵng không
ai mó,
Sao có hùm con bỗng chốc tay”.
(Chiêu Hổ)
Đi câu
“Thừa nhàn lắm lúc tớ đi câu,
Biết cả các loài ở cạn sâu:
Lũ bống xơi ngầm im phăng phắc,
Đàn mương ăn bẩn đến nhâu nhâu.
No mồm chú ếch ngồi phùng má,
Đói bụng cu lươn rúc lấm đầu.
Mồi mắc bởi chưng ăn xộp quá,
Không tham chưa dễ hại gì đâu”.
(Chu Mạnh Trinh - 1862–1905)
15. Khoán
thủ: Tất cả các tiếng ở đầu mỗi câu thơ khi đọc xuôi xuống đều mang một ý
nghĩa mà nhà thơ đã định sẵn, như một dòng tên người, một câu khẩu hiệu, một
câu châm ngôn hoặc một câu nói nổi tiếng.
Thập kỷ 60 thế kỷ 20, Bắc - Nam tạm thời bị chia cắt
bởi con sông Bến Hải theo Hiệp định Đình chiến Genève. Từ bờ Nam sông Bến Hải
trở vào do chính quyền Việt Nam Cộng hòa của Ngô Đình Diệm cai trị. Nhân dân
miền Nam vẫn hướng về miền Bắc bằng cách bảo nhau cùng treo bức tranh “Ông già
câu cá” của một nghệ sĩ dân gian có đề bài thơ tứ tuyệt như sau:
“Cụ già
thong thả buông cần trúc,
Hồ rộng thênh thang mặt nước bằng,
Muôn vạn đài sen đua lóng lánh,
Tuổi già vui thú với non sông.”
Một mật vụ của chính quyền có chút hiểu biết về thơ
phú phát hiện ra (ghép các chữ đầu thành “Cụ Hồ muôn tuổi”), nên báo cấp trên
ra lệnh tịch thu và cấm nhân dân treo bức tranh cũng như bài thơ trên. Bức
tranh bị cấm nhưng bốn câu thơ thì đã đi vào lòng người.
Còn nhiều bài thơ chơi chữ theo lối khoán thủ khác.
Xin giới thiệu thêm một bài thể Đường luật:
Gửi bạn
Nhất sinh tôi bác biết nhau rồi,
Định đoạt hơn thua phó mặc trời.
Chúng mải công danh ky cóp chạy,
Ta nhìn mây nước nhẹ nhàng trôi.
Theo quan, ngán bấy câu chè lá!
Về xã, buồn thay cảnh thịt xôi.
Lê gậy theo trăng vào quán trọ,
Ninh trà, nạp thuốc, chuốc nhau chơi!
(Quả Ngôn - một nhà nho trước 1945)
Bỏ âm “h” ở từ Ninh đi, đó là
chữ Nin: “Nhất định chúng ta theo về Lê-nin”. (Tiếng Trung Quốc
phiên âm tên lãnh tụ Lê-nin là Lệ Ninh).
Khoán
thủ, khoán vĩ
“Phu xướng thê tùy giữ đạo phu
Qúy vật tìm về với người quý
Vinh nhục cuộc đời rõ chữ vinh
Hoa tàn xuân tận mặc sắc hoa
Như mộng như huyễn tựa chi như
Phù thế lênh đênh kiếp sống phù
Vân hợp vân tan tựa áng vân
Tự tại tiêu dao gốc tại tự”.
(KD)
16. Một hình thức thơ độc đáo khác: Dạng tạo mô hình.
Kiểu trình bày bài thơ “hình phễu” của nữ sĩ Ngân
Giang thật lạ. Bà sử dụng vần “a” (gà, pha, hà, nga, hoà, ta) xuyên suốt bài
thơ một cách tài tình, các dòng thơ ngắn dần lại, xếp thành kiểu “lục - nhất
lệch”:
Ðường về tre
xanh rợp lối
Suối khe văng vẳng canh gà
Tình thương dài sử sách
Ngọc đá cũng phôi pha
Niềm tin bất diệt
Gắn bó sơn
hà
Như Ðường nga
Tâm huyết
Chan hoà
Bạn
Ta
Lệnh Hồ Sở, tể tướng thời nhà Đường, bạn thân của Bạch
Cư Dị, lại trình bày một lối thơ “hình tháp”. Đây cũng là một kiểu chơi chữ
“nhất - thất lệch”. Mới biết “chơi” thơ cũng lắm công phu (dẫn theo Phan Văn
Các):
Non
Chất ngất
Chon von
Xanh biển biếc
Bạc mây
vờn
Thương lão sâu ẩn
Tạ công xa
vườn
Ðá xưa khe
róc rách
Thung vắng, chim ríu ran
Rừng rậm chạy dài ải lũng
Vượn
kêu thấu suốt Kinh man
Người tục chết già trong
gấu váy
Hươu nai tận hưởng
cỏ hoa thơm
(Phan
Văn Các dịch)
Chịu ảnh hưởng từ những phương pháp ngoa dụ, nghịch
lý, ẩn dụ và chơi chữ trong ca dao dân gian, nhiều nhà thơ nửa cuối thế kỷ 20
đã sáng tác được những câu thơ khá hay cho nền thơ Việt Nam:
“Trời thì xanh như rút
ruột mà xanh
Cây thì biếc như vặn mình mà biếc...”.
(Thi
Hoàng)
“Đừng buông giọt mắt
xuống sông
Anh về, dẫu chỉ đò không cũng chìm...”.
(Đồng Đức Bốn)
“Muốn trèo lên nắng mà
đi
Muốn đu lên gió mà về với nhau...”.
(Đỗ Trọng
Khơi)
“Gió không phải roi mà
vách núi phải mòn
Em không phải chiều mà nhuộm anh đến tím..”.
(Hữu Thỉnh)
“Đường số một chạy dài
theo biển
Biển mệt nhoài nằm thở ở Nha Trang...”..
(Hữu
Thỉnh)
“Mẹ mượn Đèo Ngang buộc
một đầu guốc võng
Cột gỗ nhà ta, một đầu võng kẽo cà...”.
(Nguyễn Hữu Quý)
“Giọt chuông Thiên Mụ
rơi thầm
Đưa đây nỗi nhớ anh cầm, Huế ơi...”.
(Trương Nam
Hương)
“Sông Hương hoá rượu cho
anh uống
Tất cả đền đài nghiêng ngả say...”.
(Nguyễn Trọng Tạo)
Còn tiếp
