Một lần ngồi chuyện trò với dược sĩ Đông y Nguyễn Văn Truyền, anh chia sẻ: “Người Mãn Thanh vốn nằm ngoài vùng văn hóa Trung Hoa. Chẳng biết trước kia chữ viết của họ thuộc vùng văn hóa nào (tôi chỉ đoán chừng nó thuộc hệ ngôn ngữ Slavơ, của dân tộc Tác-ta ở Nga hoặc Ukraina...)”.
Mang theo
thắc mắc đó, tôi đến các thư viện “lục tung” các nguồn tài liệu để tìm hiểu
thì được biết: Tiếng nói và chữ viết của người Mãn Châu không thuộc hệ ngôn ngữ
Slavơ (như tiếng Nga, tiếng Ukraina) và cũng không dùng bảng chữ cái Kirin
(Cyrillic). Thay vào đó, chữ Mãn có một cội nguồn vô cùng đặc biệt, bắt nguồn
từ vùng Trung Đông (hệ chữ Phoenicia/Aramaic), trải qua hành trình hàng ngàn
năm qua tay các dân tộc du mục Trung Á trước khi được người Mãn tiếp thu và cải
tiến.
PHẦN 1:
NGUỒN GỐC ĐỘC ĐÁO CỦA TIẾNG NÓI VÀ CHỮ VIẾT MÃN CHÂU
1. Hệ ngôn
ngữ của người Mãn: Họ ngôn ngữ Tungus (Tungusic)
Tiếng Mãn thuộc nhánh phía Nam của họ ngôn ngữ Tungus. Đây là ngữ hệ bản địa
của các dân tộc vùng Đông Siberia và Đông Bắc Á (vùng Mãn Châu xưa).
Về mặt cấu
trúc, ngữ hệ này nằm trong vùng liên kết ngôn ngữ Altai (Altaic Sprachbund), có
chung đặc điểm ngữ pháp chắp dính (agglutinative) và cấu trúc câu “Chủ - Tân
- Động” (SOV) giống như tiếng Mông Cổ hay tiếng Thổ Nhĩ Kì. Đặc điểm này
hoàn toàn khác biệt với ngữ hệ Ấn - Âu (như nhánh Slavơ) hay ngữ hệ Hán - Tạng.
2. Hành trình vạn dặm của chữ viết
Mãn Châu
Trước khi lập quốc (nhà Hậu Kim, sau đổi thành nhà Thanh), tổ tiên người Mãn là
người Nữ Chân từng dùng một loại chữ mô phỏng theo chữ Hán. Tuy nhiên, thứ chữ
cổ này dần bị thất truyền.
Đến năm 1599, vị vua khai quốc nhà
Thanh là Nỗ Nhĩ Cáp Xích (Nurhaci) đã ra lệnh cho hai học sĩ là Ngạch Nhĩ Đức
Ni (Erdeni) và Cát Cái (G’ag’ai) mượn bộ chữ viết của người Mông Cổ để cải tiến
thành chữ Mãn (gọi là chữ Mãn không có vòng tròn và dấu chấm). Bản thân
chữ Mông Cổ lại có sơ đồ phả hệ nguồn gốc trải dài từ Tây sang Đông như sau:
Chữ
Phoenicia (Địa
Trung Hải) → Chữ Aramaic (Trung Đông) → Chữ Sogdian (Trung
Á) → Chữ Duy Ngô Nhĩ cổ (Tân Cương) → Chữ Mông Cổ → Chữ
Mãn Châu
Chính vì hành trình độc đáo này, dù
người Mãn sinh sống ở tận vùng Đông Bắc Á, chữ viết của họ lại là “họ hàng xa”
của các hệ chữ phương Tây. Đến năm 1632, dưới thời Hoàng Thái Cực, một học sĩ
khác tên là Đạt Hải (Dahai) đã tiếp tục cải tiến bộ chữ này bằng cách
thêm các dấu chấm và vòng tròn bên cạnh kí tự để phân biệt rõ ràng các âm đọc
(gọi là chữ Mãn có vòng tròn và dấu chấm), giúp chữ Mãn trở nên hoàn
thiện và được sử dụng chính thức trong suốt triều đại nhà Thanh.
3. Cách nhận diện chữ Mãn Châu
Khác hoàn toàn với lối chữ khối vuông của người Hán hay chữ viết hàng ngang của
người Nga, Ukraina, chữ Mãn mang những đặc điểm thị giác rất riêng:
- Chiều viết: Chữ Mãn được
viết và đọc theo hàng dọc từ trên xuống dưới.
- Thứ tự
hàng: Các hàng
chữ nối tiếp nhau từ trái sang phải (hoàn toàn ngược lại với lối viết
dọc truyền thống của chữ Hán là từ phải sang trái).
- Hình dáng
trực quan: Nhìn thoáng
qua, một dòng chữ Mãn trông giống như một trục xương sống thẳng đứng với các
đường nét uốn lượn liên tục, có nhiều “răng”, “móc” và “đuôi” nhô ra hai bên.
PHẦN 2: HỆ THỐNG BÁT KÌ (JAKŪN GŪSA)
– CỐT LÕI SỨC MẠNH MÃN CHÂU
Để mang thứ chữ viết và bản sắc ấy
tiến vào Trung Nguyên, người Mãn dựa vào một vũ khí tổ chức lợi hại: Bát Kì.
Đây không đơn thuần là một tổ chức quân đội, mà là một thiết chế xã hội - hành
chính - quân sự và kinh tế toàn diện do Nỗ Nhĩ Cáp Xích sáng lập vào đầu thế kỉ
XVII.
1. Cơ cấu tổ chức
Ban đầu, người Mãn sinh hoạt và chiến đấu theo các nhóm săn bắn truyền thống
gọi là Niru (Ngưu lục / Ngạch chân - mỗi đơn vị khoảng 300 người). Nỗ
Nhĩ Cáp Xích đã quy tập các Niru này lại thành những đơn vị hành chính -
quân sự lớn hơn gọi là Kì (Gūsa, nghĩa là lá cờ):
- Năm 1601: Thành lập 4 Kì
đơn sắc đầu tiên gồm: Chính Hoàng, Chính Bạch, Chính Hồng và Chính Lam.
- Năm 1615: Bổ sung thêm 4 Kì có viền gồm: Tương
Hoàng, Tương Bạch, Tương Hồng và Tương Lam (chữ “Tương” có nghĩa là viền thêm một màu khác quanh lá cờ,
ví dụ cờ vàng viền đỏ, cờ đỏ viền trắng...).
Về sau, khi bờ cõi mở rộng, nhà Thanh
thành lập thêm Bát Kì Mông Cổ (1635) và Bát Kì Hán Quân (1642).
Dù tổng cộng có tới 24 Kì, cốt lõi quyền lực và địa vị cao nhất vẫn luôn thuộc
về Bát Kì Mãn Châu.
2. Sự phân
chia đẳng cấp: Thượng Tam Kì và Hạ Ngũ Kì
Nội bộ Bát Kì được phân chia quyền lực rất rõ rệt giữa Hoàng đế và các tông
thất:
- Thượng Tam Kì (Chính Hoàng, Tương
Hoàng, Chính Bạch): Do Hoàng đế trực tiếp thống lĩnh. Lực lượng cấm quân
bảo vệ Tử Cấm Thành và thị vệ thân cận của hoàng gia đều được tuyển chọn khắt
khe từ ba Kì này.
- Hạ Ngũ Kì (5 Kì còn lại): Do các Thân
vương, Quận vương (hoàng thân quốc thích) làm Kì chủ trực tiếp quản lí.
3. Tại sao
Bát Kì giúp người Mãn làm chủ Trung Hoa?
- Chế độ “Binh nông hợp nhất”:
Thời bình, người trong Kì là nông dân, thợ săn với sổ hộ tịch được quản lí chặt
chẽ. Khi có chiến sự, họ lập tức khoác giáp lên ngựa ra trận. Cơ chế này giúp
triều đình huy động lực lượng tinh nhuệ chỉ trong thời gian cực ngắn mà không
tốn chi phí nuôi quân thường trực thời bình.
- Kị xạ vô
song: Sinh trưởng
nơi rừng núi và thảo nguyên, người Mãn giỏi cưỡi ngựa bắn cung từ nhỏ. Lực
lượng kị binh Bát Kì sở hữu tốc độ cơ động cao cùng sức xuyên phá mãnh liệt, dễ
dàng đánh tan quân đội nhà Minh vốn đang rệu rã và nặng nề.
- Đãi ngộ
đặc quyền trọn đời: Người thuộc
biên chế Bát Kì (gọi là Kì nhân) được triều đình cấp đất đai, phát lương
bổng định kì (cả tiền bạc lẫn gạo), được miễn thuế và hưởng hệ thống luật pháp,
thi cử riêng biệt. Nhờ vậy, họ trở thành tầng lớp quý tộc quân sự trung thành
tuyệt đối với Hoàng đế và triều đại.
PHẦN 3: CUỘC CHIẾN SINH TỒN VĂN HÓA
TRONG CUNG ĐÌNH NHÀ THANH
Khi một sắc dân thiểu số (chỉ khoảng
vài triệu người Mãn) cai trị một biển người khổng lồ (hàng trăm triệu người
Hán), nguy cơ bị đồng hóa và nuốt chửng về văn hóa là cực kì lớn. Đứng trước
bài toán sinh tử đó, nhà Thanh đã lựa chọn một chiến lược độc đáo: Bên ngoài
dùng văn hóa Hán để trị quốc, bên trong giữ cốt cách Mãn để nắm quyền lực.
1. Chính
sách “Hán hóa” để trị quốc (Lấy nhu thắng cương)
Các hoàng đế nhà Thanh sớm nhận ra rằng không thể chỉ dùng gươm giáo để cai trị
một nền văn minh lâu đời và đồ sộ. Vì vậy, họ chủ động tiếp thu văn hóa Hán để
ổn định lòng dân:
- Khôi phục chế độ Khoa cử:
Sử dụng Tứ Thư, Ngũ Kinh và tư tưởng Nho giáo để tuyển chọn nhân tài người Hán
vào bộ máy chính quyền, xoa dịu tâm lí phản kháng của giới trí thức.
- Sùng bái Nho học: Các bậc
quân vương như Khang Hy, Càn Long đều tự rèn luyện để trở thành bậc thầy về thư
pháp, làm thơ chữ Hán và am hiểu sâu sắc lịch sử Trung Hoa, qua đó thu phục sự
kính phục của các sĩ phu bản địa.
- Duy trì bộ
máy hành chính nhà Minh: Giữ nguyên cấu trúc Lục bộ (Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công) nhưng áp
dụng cơ chế “Mãn - Hán song hành” (mỗi vị trí chủ chốt đều bố trí một
quan người Mãn và một quan người Hán cùng giám sát, làm việc).
2. Nỗ lực
giữ gìn bản sắc: Quốc sách “Quốc ngữ Kị xạ”
Dù tiếp thu văn hóa Hán để cai trị, các vị vua Thanh luôn nơm nớp lo sợ con
cháu mình sẽ quên đi cội nguồn “lưng ngựa” mà trở nên nhu nhược. Để ngăn chặn
điều này, triều đình đặt ra quốc sách “Quốc ngữ Kị xạ” (giữ vững tiếng
Mãn và tinh thông tài cưỡi ngựa bắn cung):
- Chế độ song ngữ trong cung đình: Toàn
bộ công văn trọng yếu và mật sớ (hệ thống tấu chương bí mật gửi thẳng lên vua)
đều bắt buộc viết bằng tiếng Mãn hoặc song ngữ Mãn - Hán. Các biển hiệu trong
Tử Cấm Thành (như Càn Thanh Cung, Khôn Ninh Cung) đều khắc hai dòng chữ Mãn -
Hán song song.
- Giáo dục
hoàng tộc khắc nghiệt: Các hoàng tử ngay từ khi lên 6 tuổi đã phải vào Thượng Thư Phòng học tập
từ 5 giờ sáng đến 3 - 4 giờ chiều mỗi ngày. Họ bắt buộc phải thông thạo tiếng
Mãn, tiếng Mông Cổ, tiếng Hán, đồng thời rèn luyện kị xạ liên tục bất kể nắng
mưa.
- Duy trì
ranh giới tộc người: Triều đình
ban hành lệnh cấm kết hôn giữa người Mãn (Kì nhân) và người Hán (mãi đến
cuối thời Thanh lệnh cấm này mới nới lỏng). Ngược lại, đàn ông người Hán bắt
buộc phải cạo nửa đầu phía trước và thắt bím tóc kiểu Mãn (chế độ thế phát)
- vừa để biểu thị sự quy phục, vừa để
đồng nhất diện mạo xã hội.
3. Kết cục:
Sự suy tàn của một ngôn ngữ và một vương triều
Dẫu triều đình nỗ lực gìn giữ bằng mọi mệnh lệnh hành chính, sức ép đồng hóa từ
môi trường sống xung quanh vẫn quá lớn. Từ giữa đến cuối triều Thanh (thời Gia
Khánh, Đạo Quang trở đi), phần lớn con em Bát Kì sinh sống tại Bắc Kinh đều đã
chuyển sang giao tiếp hoàn toàn bằng tiếng Hán trong đời sống hằng ngày. Tiếng
Mãn dần thu hẹp lại thành một thứ “tử ngữ” chỉ còn hiện diện trên các văn bản
hành chính lưu trữ hoặc trong những nghi lễ tế tự trang nghiêm của hoàng gia.
Cùng với sự mai một của tiếng nói,
hệ thống Bát Kì cũng dần thoái hóa. Sống lâu ngày trong nhung lụa và chế độ bao
cấp trọn đời, tầng lớp Kì nhân sa vào hưởng lạc, nghiện ngập, quên sạch kĩ năng
cưỡi ngựa bắn cung thuở nào. Sự suy đồi từ bên trong cốt lõi Mãn Châu ấy đã kéo
theo sự sụp đổ tất yếu của vương triều Đại Thanh khi đối mặt với họng súng
phương Tây vào thế kỉ XIX.
HXH
(Sưu tầm & tổng hợp)
SÁCH THA KHẢO:
- Lịch sử
Trung Quốc – Nguyễn
Gia Phu, Nguyễn Huy Quý (NXB Giáo dục Việt Nam).
- Lịch sử
Trung Quốc – Từ thời viễn cổ đến thời hiện đại – Jacques Gernet (Bản dịch
tiếng Việt, NXB Thế giới / Nhã Nam).
- Trung
Quốc sử lược – Phan
Khoang (NXB Văn học).
- Lịch sử
văn minh Trung Hoa – Will Durant (Bản dịch của Nguyễn Hiến Lê, NXB Văn hóa Thông tin).
- Mười
hai hoàng đế triều Thanh - Diêm Sùng Niên (Bản dịch tiếng Việt, NXB Văn
hóa Thông tin / NXB Thời đại).
- Bí mật
hậu cung nhà Thanh / Chuyện kể trong Tử Cấm Thành (Các tập biên khảo dịch từ tư
liệu Cố Cung Bắc Kinh, NXB Thanh Niên / NXB Văn học).
- Lịch sử
chữ viết – Nguyễn
Hoàng Phương (hoặc các chuyên khảo về Lịch sử chữ viết nhân loại
được dịch sang tiếng Việt)...
