Tản văn
Câu tục ngữ “Tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại” từ lâu đã đúc kết một nét tâm lý thâm căn cố đế của người Việt: trưng trổ sự lộng lẫy ra ngoài để giữ thể diện, và giấu nhẹm điều nhem nhuốc vào bóng tối để bưng bít khuyết điểm. Thói quen ấy, khi bước vào xã hội hiện đại, đã biến tướng thành căn bệnh mà thành ngữ Trung Hoa gọi là “fěn shì tài píng” (Phấn sức thái bình) - một kiểu tư duy tô hồng thực tế, dùng sự bình yên giả tạo để che lấp những rạn nứt bên trong.
Xét về mặt lịch
sử và tâm lý học đám đông, “Tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại” vốn là một bộ lọc
văn hóa mang tính tự vệ của người Việt. Trong xã hội làng xã xưa, khi các mối
quan hệ đan xen chặt chẽ và dư luận cộng đồng có sức mạnh định đoạt số phận của
một cá nhân, việc giữ gìn thể diện trở thành nguyên tắc sống còn. Việc “phô trương”
cái đẹp, cái hay ra ngoài không đơn thuần là sự kiêu hãnh cá nhân, mà là để tạo
dựng uy tín cho cả một dòng họ, một tập thể. Ngược lại, hành động “che đậy” cái
xấu lại chính là một giải pháp ứng xử khéo léo, cốt để bảo vệ danh dự, tránh
làm tổn thương đến các mối quan hệ xung quanh và giữ gìn sự hòa hợp chung. Ở
góc độ tích cực, lối tư duy này khuyến khích con người ta hướng thiện, biết xấu
hổ trước cái sai và biết tự sửa mình trong không gian kín đáo.
Thế nhưng,
khi bước vào kỷ nguyên số với sự bùng nổ của truyền thông đa phương tiện, ranh
giới giữa “giữ gìn thể diện” và “che giấu sự thật” đã bị xóa nhòa. Tư duy của
các cụ ngày xưa giờ đây đã bị đẩy lên thành một mức độ cực đoan, biến tướng thành
hội chứng “Phấn sức thái bình”. Người ta không còn đậy cái xấu để âm thầm sửa
chữa nữa, mà đậy lại để lừa dối dư luận, lừa dối chính mình, nhằm thụ hưởng
những vinh quang ảo và lợi ích ích kỷ. Lớp “phấn trang sức” ấy đang được quét
lên mọi ngóc ngách của đời sống xã hội Việt Nam hiện nay, từ không gian mạng ảo
cho đến các thực thể đời thực.
Sức mạnh vây
hãm lớn nhất của hội chứng “Phấn sức thái bình” chính là tâm lý sợ “vạch áo cho
người xem lưng”. Trong tâm thức của nhiều người Việt, danh dự tập thể hay thể
diện cá nhân luôn được đặt cao hơn sự thật. Khi một sự việc tiêu cực xảy ra -
dù là nạn bạo lực gia đình sau những cánh cửa hào nhoáng, vấn nạn bạo lực học
đường trong môi trường sư phạm, hay những vụ sai phạm, tham nhũng trong các cơ
quan tổ chức - phản ứng đầu tiên của những người có trách nhiệm thường không
phải là đối mặt để giải quyết, mà là tìm cách “dập dịch thông tin”. Người ta
coi kẻ dám nói lên sự thật, dám chỉ ra cái sai là tội đồ làm ảnh hưởng đến
phong trào, làm bôi nhọ bộ mặt chung. Tư duy “đóng cửa bảo nhau” bị lạm dụng để
biến những đại án thành tiểu án, biến tiểu án thành không án. Lớp phấn sức
thái bình lúc này không còn là sự khéo léo ứng xử nữa, mà đã trở thành chiếc
thảm đỏ che đậy những đống rác bốc mùi. Nỗi sợ hãi “người ngoài cười chê” vô
hình trung đã tước đi quyền được bảo vệ của các nạn nhân, dung túng cho cái ác,
cái xấu tiếp tục nảy nở, tạo nên một xã hội mà sự thỏa hiệp với sai phạm trở
thành một luật chơi ngầm tai hại.
Đáng sợ hơn,
tâm lý sợ “vạch áo cho người xem lưng” không chỉ tồn tại ở quy mô cá nhân hay
tổ chức biệt lập, mà nó được nuôi dưỡng và khuếch đại bởi thứ gọi là tâm lý đám
đông. Con người luôn có xu hướng khát khao sự đồng thuận ảo để mưu cầu cảm giác
an toàn. Trong một cộng đồng chuộng thói “phấn sức thái bình”, số đông thường
có thói quen im lặng trước cái sai, hoặc tệ hơn là quay sang tấn công những
tiếng nói phản biện độc lập. Khi một cá nhân dũng cảm vạch trần góc khuất tiêu
cực, đám đông thường không đứng về phía công lý, mà lại lên án họ là kẻ “vạch
đường cho hươu chạy”, kẻ phá hoại sự bình yên chung hay làm xấu hình ảnh tập
thể. Sức ép từ dư luận a dua, từ những cái nhìn soi mói của thiên hạ vô hình
trung tạo thành một bộ lọc khắc nghiệt, buộc người ta phải chọn cách “đậy lại”
để được yên thân. Hệ lụy từ sự dung túng mang tính tập thể này là vô cùng khôn
lường. Một xã hội vận hành bằng việc giấu giếm cái xấu sẽ tạo ra một thế hệ
những con người thiếu bản lĩnh, sống hai mặt và mang chiếc mặt nạ dối trá. Khi
sự thật bị bóp méo, niềm tin cốt lõi giữa người với người sẽ bị khủng hoảng
trầm trọng. Cái xấu, cái ác khi được bao bọc kỹ càng dưới lớp phấn sức bóng bẩy
không hề biến mất, mà như một khối u ngầm ngày càng di căn, xói mòn các giá trị
đạo đức từ bên trong. Một quốc gia chỉ lo tô hồng các con số báo cáo, lo phô
diễn những hào nhoáng bề ngoài sẽ tự đánh mất đi khả năng tự soi, tự sửa, kéo
lùi sự phát triển thực chất của cả một nền văn hóa. Dù nền văn hóa ấy vốn
rất giàu có và phong phú về chất lượng.
Để chữa lành
căn bệnh chuộng hư danh và thói quen che giấu khuyết điểm, xã hội Việt Nam ngày
nay cần những liều thuốc hành động mang tính bứt phá, thay vì những lời hô hào
sáo rỗng. Giải pháp tiên quyết phải bắt đầu từ việc đánh thức và trang bị tư
duy phản biện cho mỗi cá nhân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Chúng ta cần học cách
hoài nghi một cách lành mạnh trước những hào nhoáng bề ngoài, từ chối việc a
dua theo tâm lý đám đông để dũng cảm gọi tên cái xấu. Thay vì thỏa hiệp với sự
giả tạo để cầu an, mỗi người cần nhìn nhận rằng: việc chỉ ra lỗi sai không phải
là phá hoại, mà là hành động xây dựng trách nhiệm nhất để giúp cá nhân hay tổ
chức tiến bộ. Sẵn sàng lắng nghe lời phê bình trái tai chính là bước đầu tiên
để rũ bỏ chiếc mặt nạ dối trá.
Bên cạnh sự
thay đổi về nhận thức cá nhân, giải pháp mang tính gốc rễ ở cấp độ vĩ mô chính
là minh bạch hóa thông tin. Đã đến lúc các cơ quan quản lý, các cơ sở giáo dục
và các tổ chức xã hội phải triệt tiêu tư duy “báo cáo màu hồng” và “đóng cửa
bảo nhau”. Mọi quy trình, từ việc xử lý sai phạm, công khai số liệu đến đánh
giá chất lượng, đều cần phải được đặt dưới ánh sáng của sự công khai và có sự
giám sát chặt chẽ của dư luận, báo chí. Khi sự minh bạch được luật hóa và thực
thi nghiêm túc, những kẻ làm sai sẽ không còn cơ hội tìm kiếm chiếc thảm đỏ để
che đậy đống rác của mình. Khi cái xấu bị tước đi tấm bình phong mang tên “thể
diện”, con người ta buộc phải chọn cách đối mặt, chịu trách nhiệm và sửa đổi.
Một xã hội văn minh không phải là một xã hội không có vết nhơ, mà là một xã hội
dám nhìn thẳng vào vết nhơ để gột rửa sạch sẽ.
Tóm lại, câu
tục ngữ “Tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại” của cha ông ta từ thuở xưa bản chất là
một lời khuyên về cách ứng xử văn minh và chắt lọc những giá trị tốt đẹp để
cống hiến cho xã hội. Thế nhưng, việc lạm dụng nó để nhân danh lòng sĩ diện,
dung túng cho tâm lý đám đông và dung dưỡng căn bệnh “Fěn shì tài píng” trong
xã hội hiện đại lại là một sự bóp méo tai hại. Một xã hội tiến bộ không thể
được xây dựng bằng những lời ngợi ca sáo rỗng, những con số báo cáo vô hồn hay
những chiếc mặt nạ ảo ảnh trên mạng xã hội. Đã đến lúc chúng ta cần dũng cảm
lột bỏ lớp phấn son giả tạo, dám đối mặt với những góc khuất xù xì và gai góc
của thực tại. Bởi lẽ, sự thật dù có đau đớn vẫn là nền móng duy nhất để xây
dựng nên một xã hội Việt Nam phát triển bền vững, nhân văn và thực chất và có
chất lượng.
Hoàng Xuân Họa
Viết trong khi chờ Pháp và
Maroc đá tứ kết
10/7/2026
