Giới Thiệu Các Luật Thơ, Thể Thơ, Cách Làm Thơ - Hoàng Xuân Họa biên soạn (Tiếp theo)

 

31. Về Thơ Bậc Thang

Đúng như tên gọi, cấu trúc “bậc thang” tạo ra hiệu ứng thị giác mạnh mẽ. Đây không đơn thuần là cách ngắt dòng ngẫu nhiên mà là sự điều hướng hình ảnh. Khi đọc, mắt chúng ta buộc phải “bước” từng bậc, tạo ra những khoảng lặng cần thiết để nhấn mạnh vào từng từ, từng ý, từ đó tăng cường sức mạnh biểu đạt.

Thơ bậc thang có xuất xứ từ một dòng thơ của nước Anh. Tuy nhiên, ở thế kỷ 19, chỉ một vài nhà thơ người Anh sáng tác một số ít tác phẩm theo lối này. Có lẽ do không được công chúng đương thời ủng hộ nên họ không mấy mặn mà. Riêng thi hào Nga Mayakovsky đã dành cả sự nghiệp cho thơ bậc thang. Với ông, chỉ thể thơ này mới tải nổi chất hùng ca hoành tráng của Cách mạng Tháng Mười. Mayakovsky đã cực kỳ thành công với lựa chọn của mình:

“Nếu mai sau

                   tới

                       ngày tận thế

Hành tinh này                  

tan tác

            ra tro

Riêng cầu kia

                 vẫn khom mình

                                         đứng

Trong tro bụi

                  hoang tàn

                                  đổ nát...”

Khi du nhập sang Việt Nam, thơ bậc thang được coi là thơ tự do. Những năm 1940 nhóm thơ Dạ Đài cũng có vài người làm thơ theo lối bậc thang. Tiêu biểu là thi sĩ Trần Dần, và sau này ông còn theo lối thơ này:

“Tết!-

     Ồ thế, thêm một Tết

Tôi

    quăng nó

                Vu vơ

                     vào một xó lòng,

nơi đó

      là kho đồng nát

một đống Tết xa nhà

                          đã gỉ han lên…

Chao ôi!

chuỗi ngày đêm

                       thắt

                          nút tất niên,

đau

     như

          một nút thừng

                            thắt cổ!”

                           (Chương X, trường ca “Đây Việt Bắc)

Hiện nay nhà thơ Lê Đạt còn trung thành với lối thơ bậc thang. Tập thơ Bóng Chữ in năm 1994 của ông hầu như bài nào theo lối thơ bậc thang cũng ấn tượng:

“Anh tìm về địa chỉ tuổi thơ

Nhà số lẻ

               phố trò chơi bỏ dở

Mộng anh hường

                           tìm môi em bói đỏ

Giàn trầu già

                     khua

                            những át cơ rơi...”

Thơ Lê Đạt không dành cho người đọc vội vàng, vì những từ ngữ lấp lánh hình ảnh, đầy chất sáng tạo, dày lớp ngữ nghĩa của ông. Xin dẫn bài “Át cơ” là bài thơ nhiều bạn đọc thơ yêu thích. Lê Đạt “Là người làm mới chữ” (Vân Long), ông dùng từ rất điêu luyện; ngôn ngữ thơ ông như nhảy lách tách trên các trang giấy. Xin dẫn thêm bài thơ nữa của thi sĩ Lê Đạt:

“Sóng tháp bút

                     bước mở trần

                                          ấm lắng

Mưa búp măng

                       lưng phím nắng dạo ngần

Mình nước đập ngà

                              sóng vỗ trắng

Nhựa nhạc phồng con nốt

                                         khuông xuân”.

                               (Dạo Nhạc - in trong tập Bóng Chữ)

 Đây là một bài thơ giàu tính tượng trưng, dùng âm nhạc để vẽ nên hình khối và dùng hình khối để cất lên tiếng nhạc. Một bài thơ tinh tế, đòi hỏi người đọc phải lắng lòng mình lại để “chạm” vào từng con chữ lunh linh.

 

          Tại nước Mỹ cuối thập kỷ 60 của thế kỷ XX, những nhà thơ người Mỹ gốc Phi chuyên sáng tác bài ca trình diễn đã thể nghiệm thể thơ theo lối bậc thang. Về hình thức, qua quan sát văn bản tiếng Anh, họ thực hiện cách “thả dây thang” bằng việc tách chữ, để từng âm rơi dần xuống như nhỏ giọt:

S e r p

         e

           n

             t

               i

                ne screams of happiness

         hot molted masses of marvlous messages

                and HEAVY anger

                                              p

                                                o

                                                  u

                                                    r

                                                      i

                                                       n

                                                         g

                                               forth from fiery throats

                   of your thick reeds

                   spurting rhytythms

                   all over

         all under

         and all around.

Một bản được dịch ra tiếng Việt:

“Những tiếng hét

          loằng n

                      g

                        o

                          ằ

                           n

                              g vì hạnh phúc

    nóng làm rụng lông vô số thông báo tuyệt vời

           và tức giận nặng nề đổ x

                                                  u

                                                     ố

                                                       n

                                                          g

                                              từ những cổ họng bốc lửa

những lưỡi gà dầy của anh

phun ra nhịp điệu

khắp trên

khắp dưới

khắp chung quanh.”                                

                   (Nguyễn Thuỵ Ứng dịch)

Về truyền thống, Việt Nam đã có thơ Đường luật, thơ lục bát, song thất lục bát, thơ tự do (thơ bậc thang cũng được hiểu là thơ tự do)... Sau này, ai đó có “sáng chế” thêm lối thơ gì khác nữa để lập danh, dựng tiếng mà cái hay chỉ ở mức thấp lè tè, nói bỏ sông bỏ bể cũng khó có độc giả, chỉ để... “giờ bán cân bà đồng nát mua về” (thơ Trần Nhương). Đi vào chốn mê cung của thi ca khó lắm thay! Để làm được thơ hay còn phải trau dồi học hỏi nhiều, phải có tâm hồn phong phú, sâu sắc, có trí tưởng tượng bay bổng, có cái đầu thông minh, đôi khi là một cái đầu lạnh, cộng với sự hiểu biết uyên bác, thông tuệ, điêu luyện và giàu vốn ngôn từ; đồng thời phải là người có quyết tâm cao mới theo nổi cái nghề khổ ải này.

Nói như nhà thơ Phạm Thiên Thư: “Thơ hay phải dày kinh nghiệm, phải chiếm cảm quan, phải san trí tuệ, phải để (được) trong tâm, phải trầm trong nhạc, phải nạp trong tình, tụ hình nơi khoảng trống, để sống với tất cả” (Huyền ngôn). Còn làm thơ để “chơi chơi” thì xin mời tất cả, ai thích thì cứ việc vui vẻ làm thơ. Người cao tuổi luôn làm thơ, đọc thơ, thuộc thơ để rèn trí nhớ, giữ được sự minh mẫn. “Không làm gì cả, không chăm chú đến vấn đề gì cả là điều bất hạnh nhất của tuổi già” (Victor Hugo).

 

                                                             Khương mai, Thanh Xuân, Hà Nội

                                                      14/ 4/ 2003 - 14/ 4/ 2004                                                        

                                                        HOÀNG XUÂN HỌA

 Còn tiếp)