Phần II
Phụ lục
Về thể thơ Haiku
Haiku: là một thể thơ có xuất xứ từ Nhật Bản, được truyền sang Trung Hoa và một số nước phương Tây như Pháp, Mỹ... Thơ Haiku tiếng Nhật thường là một dòng với khoảng 17 âm tiết. Khi phiên âm sang tiếng Latinh, nó được tách thành 3 dòng: dòng đầu 5 tiếng, dòng thứ hai 7 tiếng và dòng thứ ba 5 tiếng (5-7-5); tuy nhiên, số chữ trong một bài cũng không bị hạn chế quá khắt khe, tùy vào cảm xúc của người làm thơ.
Thơ Haiku thường đề cập đến hai đề tài chính là thiên nhiên và đời sống con
người Nhật Bản. Thiên nhiên trong thế giới thơ Haiku là những cảnh vật bình dị,
thân quen như ngôi nhà xưa cũ, ao nước, mảnh sân rêu phong, một tia nắng nhỏ;
hay những sinh vật nhỏ bé như chuồn chuồn, con ếch, bươm bướm, bầy đom đóm... Đây được cho là
những phút giây “chớp” lấy khoảnh khắc của thực tại để rồi cuối bài là sự thăng
hoa về cảm xúc và sáng tạo theo nguyên lý mùa và tương quan hình ảnh. Kết cấu
bỏ lửng của thơ Haiku chính là cái hư không, vô định, mở ra nhiều cảm xúc mơ hồ
cho người đọc.
Nhắc đến thơ Haiku, nhiều người yêu thơ sẽ không thể quên tên những người
đặt nền móng, khai sáng cho thể thơ này như Matsuo Basho (1644 – 1694), Yosa Buson (1716 – 1784), Kobayashi Issa (1763 – 1827), Masaoka Shiki (1867 – 1902)… Mỗi nhà thơ đóng một vai trò
quan trọng nhất định trong quá trình hình thành và phát triển của thơ Haiku
(theo Văn hóa Nhật Bản). Vì ngôn ngữ Nhật đa âm, một câu thơ 5
tiếng hoặc 7 tiếng đọc lên nghe dài nhưng nghĩa chỉ tương đương một, hai tiếng
nếu dịch ra tiếng Việt.
Ví dụ:
“Furuikeya
Kaerutobikomu
Mizunooto
Phiên âm:
Fu-ru-i-ke-ya
Ka-e-ru-to-bi-ko-mu
Mi-zu-no-o-to
Dịch nghĩa tiếng Việt:
Ao cũ
Con ếch nhảy vào
Vang tiếng nước khua.”
Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn âm nên có thể dùng đúng 17 chữ trong 3 dòng để
diễn đạt trọn vẹn một bài Haiku.
Thơ Haiku cần sự ngắn gọn, lắng đọng, suy tư, ngân nga; nếu có thêm một chút
chất “Thiền” thì càng hay. Khi làm thơ Haiku bằng tiếng Việt, việc gieo vần
chân, vần gián cách hoặc vần lưng sẽ giúp bài thơ đọc lên êm ái, du dương và dễ
nhớ hơn, tuy nhiên điều này không bắt buộc.
Về nội dung, Haiku chính thống đòi hỏi phải có Quý ngữ (kigo) - tức là từ chỉ một trong bốn mùa:
xuân, hạ, thu, đông. Không nhất thiết phải gọi tên trực tiếp mùa đó, mà có thể
dùng các hình ảnh biểu trưng: hoa đào cho mùa xuân, tiếng ve cho mùa hạ, lá
vàng cho mùa thu hay tuyết trắng cho mùa đông... Ngoài ra, bài thơ có thể gợi
lên những hình ảnh lớn lao về vũ trụ:
“Tiếng ve kêu râm ran (chỉ mùa hạ)
Như tan vào trong đá
Ôi, sao tĩnh lặng quá!”
Thơ Haiku cũng có thể lồng ghép chuyện thế sự hoặc tình mẫu tử, như bài thơ
của Issa:
“Đến đây nào, với tôi
Cùng chơi đùa chim sẻ
Không còn mẹ trên đời.”
Người Nhật khi làm thơ Haiku thường không đặt tiêu đề mà chỉ ghi số thứ tự.
Tại Việt Nam, các nhà thơ cách tân như Lê Đạt, Trần Dần, Dương Tường cũng từng thử sức với
lối thơ kiệm lời này. Khác với truyền thống Nhật Bản, các ông thường đặt tiêu
đề cho mỗi bài thơ. Tuy nhiên, số lượng tác phẩm theo thể này không nhiều;
trong hai tập thơ của Lê Đạt đã xuất bản gần đây là: Bóng chữ và U75
Từ tình, số bài Haiku chỉ vào khoảng hơn chục bài.
ĐẶC NHIỆM
“Thương anh đường trường
không người trò chuyện
Em đặc nhiệm dăm kỷ niệm tháp tùng.”
THỤ LỘC
“Xứ oản đất chùa hương mộc
Vụng đường tu
E dám thụ lộc chùa.”
CÓ THỂ
“Có thể sau lòng tiễn nhau biệt cửa
Một huệ tình
Ơn chữ ngộ thừa yêu.”
GA
“Em sao xa
chiều
bao la ga.”
Những bài thơ khác, thơ hai câu của Lê Đạt cũng mang tính Haiku khá cao:
NGHỈ LỄ
“Sao em nỡ nghỉ yêu Chủ nhật
Xuân đình công phố thất nghiệp tình.”
CẤM CỬA
Nhà em đường thênh thang xa lộ
Biển an toàn cấm cửa mình anh.”
GIẢ NGHĨA
“Một thư đãi bôi mấy lời giả nghĩa
Mưa thanh minh cho mía nhạt tình.”
Phải thừa nhận rằng chữ nghĩa của Lê Đạt dùng trong thơ rất tài tình.
Dịch giả, nhà thơ Dương Tường,
trong tập Thơ Dương Tường do Nhà xuất bản Hải Phòng ấn hành
năm 2005, đã ghi rõ (bắt chước phong cách Haiku ở từng bài Haiku của ông):
LẠC 1
“Ai bẻ ghi tôi
tu huýt còi
hoang ga em?”
LẠC 2
“Ô kìa một mối tình thôi lôi
ai thả trôi
giữa dòng ký ức.”
MÀU NHỚ 3
“Hồ môi thơ lã chã âm xưa
bản nháp chiều tơ liễu
mưa đưa.”
Nhà thơ Trần Dần, ông
không tuyên bố là thơ Haiku nhưng hình thức thể loại trong thơ ông rất sát với
Haiku:
SẸO ĐÈN 5 - 6
“giậu sắt
sẹo dài rách lá mượt dòng dừa
tuần lễ lấm”
CHÙM 22
“Bút tơ cây
nhu nhú lá
mùi thịt buổi sớm.”
THƠ MINI
“Vô tư như thuở ngày xưa
Nhìn một vì sao
buồn bên ngưỡng cửa.”
THƠ NGẮN
“Quả đất Á, Âu đều đất
Anh đau ở chỗ nào
Vết thương ngàn dặm lạnh.”
KHÔNG ĐỀ
“THÔI - về nhà
kẻo vợ
chờ cơm!”
Vì giai đoạn ra đời những bài thơ kể trên, ba ông rất thân nhau, “vịn vào
thơ” để vượt qua thời kỳ gặp tai nạn nghề nghiệp. Với ý tưởng làm mới ngôn ngữ
và thơ Việt, các nhà thơ Trần Dần, Lê Đạt, Dương Tường đã phần nào thành công
với thể thơ này. Tuy số lượng bài không nhiều, đây vẫn là giai đoạn manh nha để
thơ Haiku phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam những năm gần đây, từ TP. Hồ Chí
Minh, TP. Hà Nội, Huế, Nha Trang...
Còn tiếp
Xin giữ nguyên bản quyền của tác giả và đảm bảo ghi rõ nguồn gốc/xuất xứ nếu có sử dụng hoặc giới thiệu lại nội dung cuốn sách này./.
Hoàng Xuân Họa
