Trang xi nhê
22. Thể thơ Tứ tuyệt:
Đúng ra tên gọi trong thi pháp Trung Hoa là thơ Tuyệt
cú (ngắt lấy 4 câu từ bài Đường luật). Tên gọi Tứ
tuyệt phổ biến tại Việt Nam do nhà văn hóa Phan Kế Bính viết trong cuốn Hán Việt văn khảo. Khái niệm này dễ hiểu hơn nên đã đi vào
tâm thức người làm thơ và người đọc Việt Nam.
Điều thi vị nhất của thể thơ này chính là sự linh hoạt trong đối liên. Dù
chỉ có 20 hoặc 28 chữ, nhưng nếu người làm thơ biết cách tận dụng cấu
trúc Khai - Thừa - Chuyển - Hợp, bài thơ sẽ tạo ra một sức nén cảm
xúc rất lớn, đặc biệt là ở câu “Chuyển” (câu 3) trước khi kết thúc
trọn vẹn ở câu “Hợp”.
- Ba vần, không đối nhau:
“Năm ngoái năm xưa đục mấy vần,
Năm nay quan lại đục hai chân.
Khen cho đá cũng bền gan nhỉ,
Đứng mãi cho quan đục mấy lần”.
(Tản Đà - Nhắn
Từ Đạm)
“Xác không vốn những cậy tay người,
Khôn khéo làm sao buộc cũng rời.
Kêu lắm lại càng xơ xác lắm,
Cũng mang một tiếng ở trên đời”.
(K.D- Cái Pháo)
- Hai vần, hai câu trên đối nhau:
“Người hết danh không hết, | Đối
Đời còn việc vẫn còn. | nhau
Tội gì lo tính quẩn,
Lập những cuộc cỏn con”.
(K.D - Danh Phận)
- Ba vần, hai câu dưới đối nhau:
“Khen ai khéo khéo đắp đôi voi?
Đủ cả đầu đuôi, đủ cả vòi.
Chỉ có cái kia... là đếch đắp? | Đối
Hay là lý trưởng... bớt đi rồi”. | nhau
(Cao Bá Quát - Con Voi)
- Hai vần, cả bốn câu đối nhau:
“Mê quá nên quên dại, | Đối
Tỉnh dậy mới biết say. | nhau
Gần đèn càng sáng mắt, | Đối
Xa dao không đứt tay”. | nhau
(K.D)
Với thể Tứ tuyệt, “Bà chúa thơ Nôm” cũng phá cách ở hai bài tiêu biểu:
Bài 1:
“Anh đồ tỉnh, anh đồ say,
Sao anh ghẹo nguyệt giữa ban ngày?
Này này chị bảo cho mà biết,
Chốn ấy hang hùm chớ mó tay”.
Bài 2:
“Chàng Cóc ơi! Chàng Cóc ơi!
Thiếp bén duyên chàng có thế thôi.
Nòng nọc đứt đuôi từ đây nhé,
Nghìn vàng khôn chuộc dấu bôi vôi!”.
Câu đầu của hai bài thơ trên Hồ Xuân Hương chỉ gieo 6 tiếng.
Theo luật, cách này vừa là phá cách vừa bị thất niêm (Niêm
thơ tứ tuyệt thông thường là: câu 1 niêm với câu 4, câu 2 niêm với câu 3).
Từ những “dằn dỗi, ấm ức đàn bà” (Nguyễn Thụy Kha), Hồ Xuân Hương gửi “ẩn
ức” vào thơ, phá cả luật lệ. Các bậc hiền nhân quân tử, chữ nghĩa hàng bồ cũng
chẳng thể làm gì, bởi sự phá cách của bà quá tài hoa và khó lòng bắt bẻ”.
